سلام

  مباحث امروزین دین پژوهی بسیار فراخ دامن و پرلایه و چالش آفرین و پارادوکسیکال است. مباحث نو ظهور دین شناسی و دین پژوهی از چنان تنوع و رنگارنگی برخوردار است که اگر به همه ی مباحث آن پرداخته شود، دائرةالمعارفی را پیراسته و ویراسته بایدکرد. در جهان غرب، این کار به سامان رسیده و «دائرةالمعارف دین» حلّه ی وجود بر تن آراسته و در کتابخانه های بزرگ جهان چشم انتظار بر قدوم دین پژوهان دوخته و به امید یافتن همزبان زبان دان نشسته است.

در ایران و افغانستان بعد از جنگ عراق و روسیه، فصل هایی از آن دایرةالمعارف های پرحجم و قطور، در قالب ترجمه وگزارش راه پیداکرده است و برای آنان که دین را نه در تقلید، که در تحقیق می جویند دل مشغولی های نوی را خلق کرده ودر نتیجه ایمان نوی را هم آفریده است .

از جمله چالش های عصر ما مسئله ی آبشخور ایمان و فرایند خلق ایمان می باشد و این که آیا ایمان از مقوله ی معرفت است و اختیار یا از مقوله شهود است و شیدایی و دویدن درپی آواز حقیقت؟ آیا ایمان مقدّم بر دینداری و دین ورزی است، یا دینداری و دین ورزی نتیجه اش ایمان؟ دین ورزی ایمان را تکامل می بخشد، یا این ایمان است که دین را جوهر و جلا می دهد؟ ایمان برهان آفرین است یا برهان گریز؟ ایمان اندیشه ی صاحبش را تخته بند خویش می سازد و یااندیشه اش رابال و پر می دهد؟ ایمان با شک و شکاکیت چه نسبتی دارد؟ بین ایمان و معرفت دینی چه رابطه ی وجود دارد؟ ایمان مقدم است یا معرفت دینی؟ عوامل آفرینش و کاهش ایمان چیست؟ ایمان نقص و کمال می پذیرد یانه؟ و ده ها اما و اگر های دیگر که هرکدام مرد افکن اند و ایمان سوز وعقل پرور.

بنا بر آن نیست که یکایک این پرسش ها را پی گیریم و سقف فلک بشکافیم وطرح نو پی ریزیم. در این مقاله باتوجه به حجم «فصلنامه ی دین پژوهی بصیر»به اینکه عوامل آفرینش وکاهش ایمان چیست می پردازیم.

راجع به این که چه چیزی باعث افزایش وآفرینش وریزش وکاهش ایمان می گردد از گذشته های دور، میان اندیشه ورزان دین پژوه و دین داران مؤمن، بگو مگوی پردامنه و تلخ و شیرینی جریان داشته است،اما امروزه این قیل و قال از آن روال پرشور و حال و اطناب و ملال گذشته و در دایره دیگر می چرخد و رایت دیگر می افرازد و معرفت دیگر می باید و هم آورد دیگر می طلبد.

از مباحث مطرح عصرما، تجربه دینی و معرفت زایی تجربه دینی و توجیه دین ورزی دین داران با رهاورد تجربه دینی  است.اما این که تجربه دینی و ایمان چه نسبتی دارند؟ آیا تجربه دینی ایمان می آفریند یا ایمان تجربه دینی خلق می کند به این معنا که: آیا تجربه دینی ای قابل تصور است که ایمان را خلق کند؟ واگر قابل تصور است آیا امکان وقوع هم دارد یانه؟ آیا تاهنوز واقع شده است یانه؟ اگر قابل تصور نیست، پس آیا ایمان تجربه دینی می آفریند یا تجربه دینی را راهبری می نماید و تجربه دینی حجیت و مشروعیت معرفتی خود را از ایمان می گیرد؟ اگر ایمان آفریننده تجربه دینی است، آیا تجربه دینی هم می تواند باعث زایش و رویش ایمان شود یانه؟ /////

من در جایی نخوانده ام وندیده ام که کتابی ومقاله ای در این زمینه با این عنوان پدید آمده باشد ویا اندیشمندی به این مباحث پرداخته باشد.من برای پیداکردن کتاب ومقاله برای این بحث جست وجوی بسیار کردم واز طریق اینترنت در جهان اندیشه تفرج نمودم اما گلی نیافتم که مشام جانم را معطر سازد.بنا بر این، این نوشته (به زعم من)اولین نوشته دراین حوزه از معرفت دینی است ،در حقیقت این نوشته یک اجتهاد شخصی بدون سابقه است وتبعاً بسیار خام وناپخته است ونیازمند پالایش اندیشه ورزان حوزه معرفت دینی می باشد.

ابتدا ایمان وتجربه دینی را در اندیشه اندیشه وران پی می گیریم وبعد از این گزارش به تبیین این بحث می پردازیم.

معناى ایمان

ایمان از باب إِفعال ماده ى اَمن (امن، یؤمن، ایماناً) در لغت به معناى گرویدن، ایمن گردانیدن و باور داشتن، روى كردن و اعتماد ورزیدن است. در قرآن نیز به معناى فعل ایمان یا معناى محتواى آن و یا هر دو به كار رفته است.(1)  

ایمان در قرآن

قرآن، ایمان را گاهى مقابل نفاق و گاهى در برابر فسق به كار برده است و صِرف اقرار زبانى و قولى را حقیقت ایمان نمى داند.(2) از آیات فراوانى استفاده مى شود كه حقیقت ایمان، امرى قلبى است; نه زبانى و فعلى.(3) نورى است كه خداوند با آن بندگانش را هدایت مى كند.(4) هدیه اى الهى است كه مایه ى بركت و حالت تضرع آدمى است.(5)

ویژگى هاى ایمان در قرآن عبارتند از:

الف: اختیارى بودن ایمان به دلیل امر به ایمان و نهى از كفر و نكوهش كفار و عذاب اخروى آنها(6) ونفى اكراه در دیندارى و ایمان ورزى (7)و حسرت كفار(8)

ب: معرفت پذیرى ایمان(9)

ج: یقین پذیرى ایمان(10) ونفى ظن وتبعیت از گمان(11)متكلّمان امامیه نیز در تفسیر ایمان، به تصدیق قلبى و تصدیق و یقین جازم تأكید ورزیدند; البته نه تنها یقین معرفتى بلكه تصدیقى، همراه با پذیرش قلبى.(12) اما درباره ى اینكه آیا یقین در ایمان باید یقین منطقى باشد یا یقین عقلایى و عرفى؟ ظاهر آیات بر مطلق یقین و پذیرش قلبى دلالت دارد.

د: ركن نبودن عمل براى ایمان، ولى لازم بودن آن(13)

و اما در باب فواید و آثار ایمان نیز آیات فراوانى وجود دارد; براى نمونه مى توان به موارد ذیل اشاره كرد: رستگاری(14)  تقوا و معنویت(15) تعادل روحى(16) بركات دنیوى(17) عمل صالح(18)معرفت درونى(19)محبت بیش تر به خداوند(20) اطمینان وتوكل به خدا(21) هدایت قلب، زوال ترس و بیم و خوف و حزن(22) ثبات و استوارى مؤمن(23) سكینه و آرامش.(24)

 ایمان در فرهنگ نا مه های فلسفی

ایمان در لغت به معنى گرویدن و تصدیق كردن است،مثلاً مى‏گویند به فلان چیز ایمان آورد، یعنى آن را تصدیق كرد. ایمان یا تصدیق در مقابل تكذیب است. مثلا فلان طایفه را تصدیق كرد و فلان طایفه را تكذیب كرد.